شناسایی و رتبه بندی عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی در صنعت نفت ایران با استفاده از مدل تحلیل شبکه ای (ANP)

Identify and rank the factors affecting the transfer of technology in the oil industry of Iran using Analytical Network Process(ANP)

  • جزئیات
  • خلاصه پژوهش
  • تعریف مسئله
  • اهمیت و ضرورت
  • اهداف
  • توضیحات تکمیلی
  • حمایت‌های موردنیاز
  • فایل‌های پیوست
  • پیام‌ها
  • حامیان پیشنهادیه
:   کاربردی
:  
کارشناسی ارشد
مهندسی صنایع
مهندسی صنایع - مدیریت سیستم و بهره وری
:   5 ماه
:   1396/07/01

در این پژوهش از آن جا که با استفاده از مطالعه ادبیات به بررسی عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی از خارج به داخل با استفاده از مدل تصمیم گیری گروهی می پردازد، توصیفی و با توجه به اینکه نتایج آن در شرکت های فعال در حوزه صنعت نفت 
می تواند به خدمت آید کاربردی می باشد. داده های این تحقیق با استفاده از پرسشنامه گردآوری شده از این رو پیمایشی است. و این عوامل با استفاده از مدل تصمیم گیری گروهی اولویت بندی میشود.
  پس از مطالعه ادبیات و شناسایی عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی  پرسشنامه -در این پرسشنامه از مقیاس درجه بندی لیکرت جهت درجه بندی به پاسخ ها
بهره گیری میشود. بر این اساس در این مقیاس درجه بندی از پاسخ دهندگان به سوالات خواسته می شود که از یک درجه بندی (از شماره
1 تا 10) جهت نشان دادن شدت موافقت یا مخالفت نسبت به عوامل مورد مطالعه استفاده نمایند- تهیه
می
شود وپس از انجام آزمون های روایی و پایایی به کمک خبرگان داده ها جمع آوری و نتایج با استفاده از میانگین گیری یکی میشود  و برای استفاده در مدل ANP، آماده شده و سپس از نرم افزارهای مربوطه جهت تحلیل استفاده خواهد شد.

در صنعت نفت و گاز به طور کلی این موضوع پذیرفته شده است که تکنولوژی می تواند زمان حفاری را کم کند، این مزیت باعث می شود شرکت های فعال در این زمینه، تکنولوژی های جدید را با احتیاط و به آرامی بپذیرند. بر اساس بررسی های به عمل آمده، یکی از خلا های صنعت حفاری نفت، وجود سیستم های مناسب مدیریت تکنولوژی و بالاخص انتقال تکنولوژی
می باشد. گستردگی صنعت حفاری و مجموعه خدمات فنی و تخصصی مربوطه و اهمیت و جایگاه صنعت حفاری به عنوان کلید فتح مخازن نفت کشور و پیشرفت روزافزون تکنولوژی در صنعت حفاری دنیا، تحقق این مهم را برای این صنعت حیاتی می نماید.
(محمدی، 1393). در ایران صنعت حفاری به عنوان یکی از بخش های اصلی وزارت نفت جزء صنایع اصلی است این صنعت به عنوان یکی از بخش های مهم در صادرات مواد نفتی در جهت شکوفایی اقتصادی کشور در زمینه خوداتکایی، توسعه بومی کردن تکنولوژی و گسترش صنایع جانبی، اعم از صنایع پایین دستی و یا صنایع تأمین کننده نیازهای فنی و مهندسی و تحقیقاتی در کشور نقش اساسی دارد و دارای مزیت نسبی بالایی می باشد. در حال حاضر تمامی عملیات حفاری در کشور توسط متخصصین این کشور در حال انجام می باشد. و همانگونه که میدانیم این مسئله با توجه به لزوم حفظ سهم ایران در اپک و علی الخصوص وجود مخازن نفت و گاز مشترک با کشورهای همسایه در زمین (On shore) و دریا (Off shore) و در حالی که کشورهای همسایه به کمک تمامی امکانات جهانی و به لطف همکاری تنگاتنگ کشورهای پیشرو در این صنعت به سرعت در حال حفاری و استخراج نفت از میادین مشترک نفت و گاز می باشند، متأسفانه به دلایل متعدد سیاسی و عدم مدیریت مناسب که شاید مهمترین آن عدم شناخت تکنولوژی و عوامل موثر بر آن و اساساً چگونگی مدیریت انتقال تکنولوژی می باشد تاکنون از کشورهای بسیار کوچکی همچون آذربایجان در بهره برداری از میادین نفت شمالی کشور تاکنون بی بهره بوده ایم و این در حالی است که حتی این کشور کوچک سالهاست که در احجام بسیار بالا از این میادین مشترک که متعلق به این مرز و بوم می باشد در حال بهره برداریست. در سایه توجهات دولت و مسئولین به این مقوله مهم و صیانت از سرمایه های عظیم میهن اخیراً عملیات حفاری در کشور در حال آغاز می باشد، لیکن توجه به این مقوله بسیار مهم میباشد که آیا نگاه کلان و صحیحی با انتقال تکنولوژی در تمامی این فرآیندها وجود داشته است و آیا توانسته ایم استقبال قابل توجه سرمایه گذاران خارجی را در فرآیند انتقال تکنولوژی جذب نمائیم؟ با مطالعه سابقه توسعه کشورهای در حال توسعه، خصوصاً کشورهای شرق آسیا ملاحظه می گردد که آن ها در مسیر توسعه خود جهت تسریع در حل مشکلات بخش صنعت اقدام به تقویت بنیان تکنولوژی کشور خود از طریق انتقال آن از سایر کشورهای توسعه یافته نموده اند و سپس با ایجاد زیربنای فرهنگی و اقتصادی مناسب در صدد توقیف مراکز دانشگاهی و پژوهش خود برآمدند. انتخاب روش مناسب انتقال می تواند در موقعیت فرآیند انتقال و جذب تکنولوژی انتقال یافته به شرکت یا کشور گیرنده موثر باشد.(سلطانی پیرکاشانی، 1389) انتقال تکنولوژی یکی از مباحث مهم در قراردادهای نفت و گاز می باشد. از یک طرف کشورهای در حال توسعه نفتی نگران کنترل و به کار انداختن مراحل عملیاتی این صنعت می باشند که در این راستا منجر به آگاهیشان از نیاز برای ایجاد حداقل درک کافی از تکنولوژی مربوط گردیده است و از طرف دیگر کشورهای نفتی خارجی یا بین المللی وجود دارد که نقش بسیار مهمی را در توسعه سرمایه گذاری صنعت نفت و گاز کشورهای در حال توسعه ایجاد می نماید. عموماً کشورهای در حال توسعه فاقد تجهیزات، نیروی انسانی آموزش دیده، فناوری لازم و اکتشاف و توسعه میادین هستند.(میرزایی، 1394) پيشرفت تكنولوژيك و نقش صنعت حفاري در روند توسعه ملي، پيشرفت و تحقق برنامه ها بر کسي پوشيده نيست. حفاري يكي از پرهزينه ترين عملياتها در اکتشاف و توسعه مخازن نفت و گاز است که لزوم افزايش سرعت عمليات حفاري و ايمني اين حوزه بيش از هر موردي به تكنولوژي گره خورده است. متأسفانه پس از 107 سال از کشف اولين چاه نفت خاورميانه در مسجد سليمان و سپري شدن حدود 65 سال از ملي شدن صنعت نفت ايران، اکنون صنعت حفاري ايران به دليل نبود برنامه ريزي هاي صحيح و هدفمند نه تنها در زمره کشورهاي صادرکننده تكنولوژي صنعت نفت در دنيا نيست، بلكه با توجه به مشكلات سالهاي تحريم حتي جزء استفاده کننده از تكنولوژي هاي مدرن صنعت نفت هم نيست. اين موضوع در بسياري از مواقع حتي با وجود تجربه بالاي پيمانكاران و کارکنان اين صنعت، موجب بروز حوادث و خسارات جانبي و مالي جبران ناپذيري مي گردد که در صورت مديريت صحيح و استفاده از تكنولوژيهاي جديدتر ميتوان از وقوع آنها جلوگيري کرد.( چالشها و راهكارهاي انتقال، مدیریت و توسعه فناوري هاي صنعت حفاري، 1394) درحال حاضر انتقال فناوري در صنعت حفاري به دليل عدم برنامه ريزي، ساماندهي نامناسب شرکت هاي فعال اين حوزه، ضعف در زيرساخت هاي اطلاعاتي موجود درباره سازندگان تجهيزات داخلي، اطلاعات بازار و توانمندي هاي موجود، مشكلات گمرکي، تعرفه هاي وارداتي و محدوديت دسترسي به بازارهاي بين المللي، کمبود نقدينگي کارفرمايان، عدم پذيرش ريسك در انجام
طرح هاي پژوهش و تکنولوژی، عدم سرمايه گذاري و عدم توجه به قدرت و توان داخلي در بومي سازي تكنولوژي اتفاق نيافتاده است و محقق شدن انتقال دانش و تكنولوژي واقعي نيازمند اقداماتي از قبيل تدوين نظام زنجيره تأمين کالاي صنعت حفاري، شناسايي و اولويت بندي عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی های مورد نياز صنعت حفاري، شناسايي توانمندي هاي داخلي در اين حوزه، بررسي و تعيين الزامات، چالشها و راهكارهاي انتقال، توسعه و مديريت فناوري هاي حفاري و تنظيم نظام مديريت دانش در زمينه فناوري ها، مديريت و اجراي پروژه هاي حفاري است. (موسوي، مریم، 1395)

 

انتقال تکنولوژی، فرآیندی است که در آن اجزا تکنولوژی از دارنده به گیرنده، جریان و انتقال می یابد. انتخاب روش مناسب انتقال، نقش قابل توجهی در موفقیت فرآیند انتقال تکنولوژی دارد، به همین دلیل در ادبیات مدیریت فناوری، مدل های متعددی برای انتقال تکنولوژی معرفی شده اند. هر یک از این مدل ها با در نظر گرفتن عوامل مختلف تصمیم گیری به انتخاب روش مناسب انتقال می پردازند.(محمدرضا آراستی، 1387، ص145-153) منظور از روش هاى انتقال تكنولوژى، مجموعه اى از فعاليت ها تحت شرايط از پيش تعريف شــده مى باشــد كه طى آن تكنولوژى مورد نياز متقاضى، در اختيار وى قرار گيرد.
روش هاى انتقال تكنولوژى، بسته به نوع تكنولوژى و شرايط گيرنده و دهنده آن متفاوت و بسيار متنوع است. متداول ترين روش هاى انتقال تكنولوژى عبارتند از: انتقال تكنولوژى به روش سرمايه گذارى مستقيم خارجى، انتقال تكنولوژى به روش سرمايه گذارى مشترك، انتقال تكنولوژى به روش قراردادهاى تحت ليسانس، انتقال تكنولوژى به روش قراردادهاى كليد در دست يا خريد كل كارخانه، انتقال تكنولوژى به روش مهندسى معكوس، انتقال تكنولوژى به روش استخدام كاركنان فنى و علمى، انتقال تكنولوژى به روش واردات ماشين آلات و كالاهاى سرمايه اى، انتقال تكنولوژى به روش برگزارى كنفرانس ها و نمايشگاه ها و غيره. ميزان اهميت و درجه تأثيرپذيرى هر يك از روش هاى بالا به عواملى چون: ماهيت تكنولوژى مورد نياز و توانايى ظرفيت كشــور گيرنده براى يادگيرى و جذب دانش فنى بســتگى دارد. انتخاب روش انتقال، همچنين هزينــه و فوائد تكنولوژى انتقال يافته را مشخص مى كند. انتقال تکنولوژی یعنی صدور عوامل تکنولوژیک مشخص از کشورهای توسعه یافته به کشورهای در حال پیشرفت، به گونه ای که کشورهای در حال پیشرفت بتوانند تسهیلات تولیدی جدیدی را ایجاد کرده و به کار اندازند و یا این که تسهیلات موجود خود را گسترش دهند.(کندری، بی تاریخ، ص 2) یکی از رو ش هایی که
می توان برای پیاد ه سازی موفق تکنولوژی در نظر گرفت، استفاده از معیارهایی برای اولویت بندی رو ش های موفقیت انتقال تکنولوژی است. از طریق اولویت بندی، معیارهای تاثیرگذارتر شناسایی شده و از این طریق می توان برنامه ریز ی های دقیق تر و اصولی تری برای پیاده سازی و انتقال تکنولوژی در نظر گرفت که تطبیق بیشتری با شرایط داخلی داشته باشد و اجرای آنها موفقیت را برای سازما ن ها به ارمغان آورد. (تقوی فرد و همکاران، 1394) در این تحقیق به شناسایی و رتبه بندی عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی 
با استفاده از مدل تحلیل شبکه ای (ANP)، برای انتقال و پیاده سازی تکنولوژی به داخل کشور در صنعت نفت ایران استفاده خواهیم نمود.

 

اهمیت موضوع:

اکثر نظریه پردازان و اندیشمندان در عرصه های مختلف علمی، برای بهبود و بهینه سازی تصمیم گیری و ارتقای کیفیت آن مدلهای مفهومی با معیارهای چند گانه ی متعددی طراحی کرده اند و در طی این طریق روشها و تکنیکهای گوناگونی به کار برده اند. همچنین جهانی سازی فعالیتهای اقتصادی و پیامد های عصر تکنولوژی، سازمانها را با سیستمهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی متنوع و متعدد در پهنه گیتی مواجه ساخته است (Oral et al, 2000) که اداره موفقیت آمیز آنها مستلزم مدیریت و به کارگیری استراتژی های کارآمد، منحصر به فرد و اثربخش توسط مدیران است که همگی زاییده تصمیم گیری اند. (Turban and Aronson, 1998) در این زمینه اندیشمندان نظرات مختلفی را ارائه داده اند. از آن جمله هربرت سایمون میگوید تصمیم گیری قلب مدیریت است و مدیریت تصمیم گیری است. از سوی دیگر دراکر درباره تصمیمات اثربخش میگوید: تصمیم نوعی قضاوت است و تصمیم گیری انتخابی است که از میان گزینه های متنوع و متعدد صورت می گیرد (Harung , Haralds, 1993). در این راستا به لحاظ اینکه تصمیم گیری فردی معایب بسیاری را در خود دارد و حتی می تواند با احساسات درگیر شود لذا سیستم تصمیم گیری به سمت تصمیم گیری گروهی سوق پیدا کرده  است.(علی ایزدی نجف آبادی، 1395)

در زمینه نفت و تکنولوژی آن دو بحث مطرح است: یکی بحث انتقال تکنولوژی و دیگری بحث صاحب تکنولوژی بودن. بنابراین می توان گفت به نوعی بحث مالکیت تکنولوژی یا مدیریت تکنولوژی و انتقال آن، در این صنعت از مباحث مطرح و مهم است.(موسوی، سید امین، 1391) انتقال تکنولوژی بین المللی از تکنولوژی پیشرفته و دانش و پس از آن جذب آنها به شرکت در کشورهای در حال پیشرفت بسیار مهم است.(پاتریک و همکاران، 2016)

 

تاثیر تصمیم های گروهی بر بهره وری و موفقیت های سازمانی، محققان حوزه های مختلف علمی را برانگیزانده تا برای بهبود فرآیند تصمیم گیری گروهی مطالعاتی انجام دهند و مدلهای مختلف مفهومی و چند معیاره تصمیم گیری را در حوزه های علوم رفتاری و پژوهش عملیاتی ارائه دهند. گوردن، کیفیت، به موقع بودن، پذیرش و مبانی موضوع های اخلاقی را بر اثر بخشی تصمیم گیری گروهی موثر میداند .(Hood and young, 1993)هاکمن، زمینه سازی، طراحی گروه و معیار فرآیندی و اثربخشی گروه و منافع مادی گرایی گروه را به عنوان عوامل تأثیرگذار بر اثر بخشی گروه مورد مطالعه قرار داده است (Gordon, 1993).کوک و خالیفا، با مطالعه سیستم پشتیبانی گروهی بر یادگیری سازمانی در سطح گروهی نتیجه گرفته اند که محیط های مجهز به سیستم پشتیبانی گروهی، به سطوح بالای فهم و در نتیجه تولید دانش دست یافته اند (Kewk and Khalifa, 1998).لیز گریس و برنت گالوپ، با تشریح بار اطلاعاتی درگروه های مجهز به سیستم پشتیبانی گروهی نتیجه گرفته اند که گروههای حمایت شده با کامپیوتر با مسئله کمیت زیاد ایده ها و نظرهای حمایتی برای سازماندهی و ارزیابی مواجه هستند (Grise andGallupe, 2000/1999). مانز و نک با مطالعه پدیده گروه اندیشی در مقابل گروه اندیشی درگروه های کاری خود مدیریتی بیان کرده اند که گروه اندیشی بر طبق پارادایم رهبری درونی به سمت اتخاذ تصمیم های اثربخشی درگروه های خود مدیریتی گرایش دارد  (Manz and Neck,1997).(علی ایزدی نجف آبادی، 1395)

نفت برای ما کالایی استراتژیک است. از این رو اقتصاد ما همواره رابطه ای یک سویه با صنعت نفت داشته است. تحول بسیار مهمی که بعد از انقلاب اسلامی روی داده، تلاش برای تبدیل این رابطه یک طرفه، به رابطه ی دوسویه بوده است. در حال حاضر صنعت نفت ما بسیاری از نیازهای صنعتی خودش را از منابع داخلی تأمین می نماید، یعنی صنعت ملی تا حد زیادی در خدمت صنعت نفت است که نشان دهنده ی آن است که این رابطه به تدریج دوسویه شده که در مرحله تکامل و پیشرفت خودش، نفت را به نیروی محرک توسعه مستقل از منابع ارزی تبدیل می نماید. مدیران در صنایع مختلف نیاز به شناسایی و رتبه بندی عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی و رابطه ی بین آن ها دارند که این مرجع نسبتاً کامل به ندرت موجود است. بنابراین با توجه به تکنولوژی های متفاوتی که در صنعت نفت به کار می رود و همچنین دستیابی کشور به تکنولوژی های جدید و بومی، داشتن یک مرجع نسبتاً کامل، در زمینه شناسایی و رتبه بندی عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی از خارج به داخل در صنعت نفت، با توجه به تمامی جنبه های سیاسی و اقتصادی ذکر شده موجود در کشور ما، ضرورتی اجتناب ناپذیر است.(اقتباس از موسوی، 1391)

 

ضرورت انجام تحقیق:

با گذشت زمان و تسریع روند تحولات تکنولوژی هیچ کشور یا شرکتی به تنهایی قادر به تأمین تمام
تکنولوژی های مورد نیاز خود نیست. لذا انتقال تکنولوژی از دیگر کشور ها/شرکت ها و یا همکاری مشترک با
آن ها در زمینه توسعه تکنولوژی، امری اجتناب ناپذیر است.
(محمدرضا آراستی، 1387 ، ص145-153) داشتن یک مدل، در زمینه انتقال تکنولوژی های موجود در صنعت نفت، با توجه به تمامی جنبه های سیاسی و اقتصادی موجود در کشور ما ضرورتی اجتناب ناپذیر است.(موسوی، سید امین، 1391)  

تعیین عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی، مورد نیاز صنعت نفت کشور است. از این رو در این تحقیق، تعیین عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی از خارج به داخل، با استفاده از مدل تصمیم گیری گروهی بررسی می گردد.

اهداف اصلی(کلان):

شناسایی و رتبه بندی عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی در صنعت نفت ایران با استفاده از مدل تحلیل شبکه ای (ANP)

اهداف  فرعی(جزیی):

شناسایی عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی از خارج به داخل

شناسایی رابطه بین عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی از خارج به داخل

 

صنعت نفت در بخشی از چشم انداز بیست ساله خود دستیابی به جایگاه اول تکنولوژی نفت و گاز در منطقه را به عنوان یکی از افق های پیش رو ترسیم نموده است. در واقع انتقال تکنولوژی در قراردادهای جدید نفتی دیده شده است و در حال تدوین ساز و کاری برای چگونگی انتقال تکنولوژی می باشد. علی رغم این که انتقال تکنولوژی در ایران مقداری به وقفه افتاد، ولی با شرایط کنونی، دوران پسا برجام و تلاش برای عملی شدن اقتصاد مقاومتی، می توانیم مقداری خودمان را در این زمینه ارتقا دهیم. توسعه علم و تکنولوژی، کیفیت را افزایش و هزینه ها را کاهش می دهد. شرکت های بین المللی در حوزه حفاری و خدمات حفاری به سرعت توانسته اند کیفیت را بالا برده و هزینه ها را کاهش دهند. از نظر هزینه هایی که صرف پروژه ها می شود، توجه به موضوع انتقال و توسعه تکنولوژی مهم است. اگر سرمایه صرف شود، اما انتقال تکنولوژی صورت نپذیرد، هیچ اتفاق خاصی نمی افتد. لذا در این راستا شناسایی عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی و اولویت بندی آن ها می تواند راهگشا باشد. امروزه نقش تکنولوژی نسبت به تأمین منابع مالی برای کشورهای در حال پیشرفت افزایش پیدا کرده است. اکنون بازار را در مقابل تکنولوژی قرار می دهند و می گویند اگر قرار است یک میدان نفتی را برای 25 سال در اختیار یک شرکت بین المللی بگذاریم، باید ببینیم در مقابل آن از نظر تکنولوژیک چه چیزی می گیریم. با شناسایی و اولویت بندی عوامل تأثیرگذار بر انتقال تکنولوژی می توانیم به شرکت های پیشرو در این زمینه وصل شویم. این وصل شدن باعث می شود شرکت های پیشرو ما را پشتیبانی کنند و انتقال تکنولوژی صورت می گیرد. این مسأله اهمیت موضوع انتقال تکنولوژی و جایگاهی که برای آن در صنعت نفت دیده شده است را مشخص می نماید. با توجه به اهمیت موضوع، در این تحقیق،  شناسایی و رتبه بندی عوامل موثر بر انتقال تکنولوژی  از خارج به داخل در صنعت نفت ایران با استفاده از مدل تحلیل شبکه ای (ANP)،  مورد مطالعه قرار می گیرد.  

حامیان پیشنهادیه:

بدون حامی